Hoe zag Cleopatra eruit?
De schoonheid van Cleopatra is legendarisch, en toch weten we niet hoe zij eruit zag. Er zijn bijna geen Egyptische bronnen uit haar tijd die haar beschrijven of uitbeelden. Geen enkele ooggetuige beschrijft haar uiterlijk of haar schoonheid. De verslagen van de Romeinen besteden wel aandacht aan haar uiterlijk, maar die zijn pas na haar dood opgesteld door haar tegenstanders.
Slechts enkele munten uit Alexandrië beelden haar af. We zien een vrouw met een koninklijke diadeem, een lage haarknot, een haakneus en een spitse kin. Zelfs haar etniciteit is een raadsel: haar vader was een Ptolemaeïsche farao, dus ze had zeker Macedonische genen, maar de identiteit van haar moeder is onbekend. We hebben dus slechts een vaag idee van hoe Cleopatra eruit zag.
Tussen fantasieën en clichés
De manier waarop we Cleopatra vandaag zien, is gekleurd door seksistische ideeën over gender en macht en door fantasieën over exotische schoonheid, die wortelen in het verleden. De grote boosdoener is zonder twijfel Octavianus, de latere keizer Augustus. Als tegenstander en overwinnaar heeft hij na haar dood het beeld aangemoedigd van een geraffineerde en gecorrumpeerde verleidster, die Marcus Antonius in haar macht had. Alleen zo kon Octavianus uitgelegd krijgen dat Romeinen vochten tegen andere Romeinen. Zo ging Cleopatra de geschiedenis in als een perverse verleidster die het hoofd op hol bracht van de machtigste mannen van haar tijd, een idee dat versterkt werd door het orientalisme van de Romantiek en door de blockbusters van Holywood.
Er is de laatste jaren meer bewustwording gekomen over het feit dat ons beeld van Cleopatra berust op mythevorming. Egyptologen en historici deconstrueren die mythe met onderzoek naar de representatie van Cleopatra doorheen de eeuwen. Kunstenaars stellen vragen over het seksisme in haar beeldvorming, waar die ideeën vandaan komen en welke maatschappelijke impact ze hebben.
Cleopatra, de persoon achter de mythe
Doet de vraag hoe Cleopatra eruit zag er eigenlijk wel toe? Onderzoekers tonen steeds meer interesse in de persoon achter de mythe. Wie was Cleopatra en wat heeft zij als koningin wel of niet bereikt? Als we Cleopatra blijven herleiden tot haar schoonheid, en haar succes als Egyptische koningin blijven beperkten tot haar vermogen om machtige mannen te verleiden, dan hebben we weinig vooruitgang gemaakt sinds de Romeinse geschiedschrijvers. Als we blijven focussen op haar uiterlijk, dan negeren we vragen die belangrijker zijn, in het bijzonder over haar bestuur en haar politieke acties.
Grafische oplossingen
En toch stelt de vraag zich soms hoe ze eruit zag. Als publiekshistorici willen we verhalen vertellen van echte mensen in het verleden. Maar voor het grote publiek is het moeilijk om te connecteren met die verhalen als er geen afbeelding bij te zien is. Wat als we het verhaal van Cleopatra willen vertellen? Hoe doe je dat, een historisch personage afbeelden als je eigenlijk niet weet hoe die eruit zag, zonder te vervallen in clichés? Hieronder drie voorbeelden van tentoonstellingen die recent plaatsvonden en de grafische oplossingen die zij vonden:
Cleopatra: The Experience London
Op zich is het best een goed idee om Cleopatra als schaduw af te beelden. Niet alleen laten de grafische vormgevers haar uiterlijk grotendeels aan onze verbeelding over, maar ze spelen ook met het idee van mysterie en geheimen. Ik kan me voorstellen dat deze affiche veel mensen prikkelt en hen goesting geeft om de tentoonstelling te bezoeken.
Tegelijkertijd refereert het beeld toch vooral aan de mythe. Cleopatra is afgebeeld als de Egyptische farao uit onze verbeelding. Ze doet me in het bijzonder denken aan de Cleopatra uit de Franse stripreeks Asterix). Waar zijn de Macedonische koninklijke diadeem en de lage haarknot van op de munten uit haar tijd? Al heeft deze Londense Cleopatra wel een haakneus en een spitse kin.
Cléopâtre superstar (Luik)
In Luik kozen de grafische vormgevers ervoor om Cleopatra af te beelden door middel van een zwart-wit tekening. Een blauwe strook benadrukt haar sterk aangezette ogen, als een belofte dat de tentoonstellingsbezoeker oog in oog zal komen te staan met ‘Superstar Cleopatra’. De tekening in de blauwe strook lijkt meer schetsmatig en minder afgewerkt dan de zwart-wit tekening. Misschien wijst dit erop dat de makers van de tentoonstelling ons er bewust van willen maken dat niemand weet hoe Cleopatra eruit zag en ze enkel schetsmatig kan worden weergegeven?
Ik vraag me af waarom gekozen is voor een zwart-wit afbeelding. Enerzijds is een zwart-wit portret voor de meeste mensen moeilijker om mee te connecteren dan een kleurenportret, anderzijds is er de associatie met zwart-wit fotografie en dus met het verleden. Het resultaat is een tekening van een klassieke Egyptische schoonheid, ver weg van de Macedonische koningin met diadeem, haakneus en spitse kin, zoals ze op de munten in haar tijd werd afgebeeld.
Le mystère Cléopâtre (Parijs)
Mijn favoriete manier om Cleopatra af te beelden is wellicht deze affiche uit Parijs. Het felblauwe stippenpatroon laat tegelijkertijd veel aan onze verbeelding over, en ziet er grafisch mooi en hedendaags uit, terwijl het toch duidelijk is dat het gaat om een personage uit het oude Egypte. De nadruk ligt minder op Cleopatra’s uiterlijk en meer op het mysterie, iets wat niet alleen tot uiting komt in de afbeelding, maar ook in de titel van de tentoonstelling.
Alleen is het jammer dat Cleopatra ook hier niet is afgebeeld zoals op de munten, met Macedonische koninklijke diadeem, haakneus en spitse kin. Dat beeld ligt misschien te ver van onze verwachting over hoe ze eruit zag?
Meer weten over Cleopatra?
Tentoonstellingscatalogus ‘Le mystère Cléopâtre’, Institut du monde arabe (2025).
Prof. Joyce Tyldesley & Prof. Catherine Edwards, ‘Great Reputations: Cleopatra‘, History Extra Podcast,14 September 2023.
Prof. Kevin Butcher, ‘The face of Cleopatra: what did she look like, and was she really so beautiful?‘, in History Extra, 9 May 2023.
Prof. Joyce Tyldesley, ‘Cleopatra: unpicking myth from reality‘, History Extra Podcast, 3 April 2021.