coronavirus covid-19 historische analogieën

Open het raam, kijk naar buiten. Wat je ziet noemen ze geschiedenis“, spoort de Nederlandse schrijver Arnon Grunberg ons aan. We zitten door de coronacrisis inmiddels precies een maand in lockdown. Die maand is één van de vreemdste die we ooit hebben meegemaakt. Het is moeilijk om te vatten wat er precies gebeurt.

Een week voor de lockdown begon, was ik nog van plan om dat weekend op city-trip naar Rome te vertrekken. Die zorgeloosheid toont aan hoe onverwachts het coronavirus opdook. De eerste dagen in lockdown voelde ik me dan ook compleet overweldigd. En de stroom aan nieuwsberichten bracht niet bepaald rust. Ook de journalisten leken geen vat te krijgen op COVID-19.

De coronacrisis duiden met historische analogieën

Het verloop en de uitkomst van pandemieën uit het verleden zijn natuurlijk wel gekend. Journalisten proberen dan ook vaak de coronacrisis te duiden vanuit het verleden. Daarbij maken ze de vergelijking met pandemieën zoals de Spaanse griep of de pest. Dat zijn historische analogieën.

Hieronder vind je enkele voorbeelden uit de pers:

historische analogieën coronacrisis

Is het coronavirus wel vergelijkbaar met de Spaanse griep of de pest?

pest

Nochtans wijzen experts erop dat die vergelijkingen niet altijd opgaan. Virologen geven aan dat het coronavirus zijn eigen specificiteit heeft. Niet alleen de besmettingswijze verschilt, maar ook het dodental en de impact ervan op de samenleving. Historici benadrukken dan weer dat het bijzonder moeilijk is om lessen te trekken uit het verleden. De ene tijd is de andere niet; de context is bijna altijd anders.

Waarom grijpen we in crisissituaties terug naar het verleden?

Historische analogieën hebben wel degelijk nut. Tot dat besluit kwam de sociaal psychologe Dr. Djouaria Ghilani (Université libre de Belgique). Zij beschreef de effecten van historische analogieën in dit wetenschappelijk artikel. Drie effecten daarvan zijn positief:

  1. om aan te geven dat wat gebeurt wel degelijk precedenten heeft: het is niet omdat wij nog nooit zoiets hebben meegemaakt, dat het fenomeen zich nog nooit heeft voorgedaan. Die realisatie heeft een emotionele impact, want het kan troost bieden
  2. om moeilijke informatie te verwerken: historische analogieën kunnen onze hersenen helpen om complexe informatie op coherente wijze te organiseren en te verwerken
  3. om een oplossing vinden voor een probleem: het is niet evident om een oplossing te vinden als er zich een crisis voordoet. Dan kunnen analogieën oplossingen aanreiken die hun nut in het verleden al bewezen hebben
historische analogieën

Historische analogieën bieden houvast in onzekere tijden. Ze zijn, zoals de actrice Kim Stanley correct opmerkte, “de laatste toevlucht van mensen die er niet in slagen om een situatie te vatten”. Als we ons overweldigd voelen, zoals nu tijdens de coronacrisis, kunnen vergelijkingen met eerdere crisissen helpen om inzicht te krijgen.

Opgelet voor de negatieve effecten van historische analogieën

Het onderzoek van Ghilana toont dat historische analogieën ook negatieve effecten hebben:

  1. instrumentalisering: beleids- en opiniemakers kunnen historische analogieën misbruiken om hun visie erdoor te duwen. De geschiedenis is nu eenmaal een grabbelton, waaruit ze kunnen pakken wat hen uitkomt
  2. vooringenomenheid: historische analogieën kunnen ertoe leiden dat we dat we ons vermogen om een uitkomst te voorspellen overschatten. Dan is er sprake van een vooringenomenheid (hindsight bias). Die vooringenomenheid kan leiden tot het nemen van foute beslissingen
hindsight bias

Historische analogieën zijn vooral nuttig om inzicht te krijgen in een crisissituatie. Maar de geschiedenis herhaalt zich niet. Historici kunnen de toekomst niet voorspellen in de glazen bol van waaruit ze naar het verleden kijken. De coronacrisis lijkt misschien op andere crisissen die zich al eerder voordeden, maar dat wil niet zeggen dat ze identiek zijn.

Tips om zelf goede historische analogieën te maken

onderzoek bibliotheek
  • Leg geen oppervlakkige verbanden: lees diepgravende artikels en raadpleeg experten. Vertrouw alleen websites, publicaties en experten met bewezen expertise
  • Diep de vergelijking zoveel mogelijk uit: bespreek niet alleen de gelijkenissen, maar ook de verschillen
  • Probeer niet de toekomst te voorspellen, want dat is onmogelijk. Mik op inzicht en dialoog
  • Blijf kritisch: wees je ervan bewust dat elke historische analogie een interpretatie is. Stel jezelf altijd de vraag wie welke historische analogie maakt en waarom hij/zij dat doet
  • Wees transparant: geef aan dat het niet gemakkelijk is om historische analogieën te maken, toon de valkuilen, beschrijf de onduidelijkheden en problemen die je tegenkwam

Deze tips zijn deels gebaseerd op de aanbevelingen in het boek Vroeger gaat niet over (hoofdstuk 5).

Inspiratie opdoen: deze auteurs slagen erin om de coronacrisis te duiden vanuit het verleden

coronacrisis historische analogieën

Hieronder vind je ter inspiratie enkele teksten die je op weg helpen om goede historische analogieën te maken over het coronavirus.

  • The New Yorker interviewde historicus John M. Barry over de Spaanse griep, die daar een boek over schreef. Het interview kan je hier lezen.
  • Het Britse magazine History Today vroeg aan 4 historici wat de geschiedenis ons kan leren over epidemieën. Hier vind je hun antwoord.
  • De Britse historicus Simon Schama trekt lessen uit het verleden in The Financial Times. Hier kan je zijn artikel lezen.
  • De Turkse auteur Orhan Pamuk schreef in The New York Times een opiniestuk over de manieren waarop mensen in het verleden op pandemieën reageerden. Dat kan je hier ontdekken.
  • De beweging van DIY mondmaskers lijkt uit het niets te komen, maar is niet nieuw. Lees hier de blogpost die de Britse historicus Michael Reeves eraan wijdde.
  • Historica Maïka De Keyzer zocht uit waarom bepaalde gebieden kwetsbaarder zijn voor pandemieën dan andere in deze blogpost.
  • Historicus Joris Vandendriessche schreef deze blogpost over cholera, statistieken en de 19e-eeuwse Belgische gezondheidszorg.

Heb je nog vragen of opmerkingen? Contacteer me

Stuur me gerust een mailtje met je vragen of opmerkingen.

Karla Vanraepenbusch

cliophilia – historisch projectbureau


0496.17.17.18